Bilindiği gibi Türkiye'de halk ezgileri derlemeciliğinin
gereği, ilk kez 1910'lu yıllarda yayınlanan tek-tük yazılarla vurgulandı ve Ziya Gökalp'in görüşlerinin
yaygınlaşmasıyla da yandaş toplamaya başladı. 1925'de gerçekleştirilen ilk gezi Sezai
ve Seyfettin Asal kardeşlerce İzmir ve çevresinde yapıldı. Ardından 1926'da "İstanbul
Belediye Konservatuvarı" bu konuda yıllık aralarla süren ilk çalışmaları başlattı.
Halk ezgilerimizin derlenmesi konusunda bundan sonraki önemli adım 1936'da
atıldı. "Ankara Halkevi"nin konuğu olarak Türkiye'ye gelen Bartok için Adana yöresine bir derleme
gezisi düzenlendi. 130 dolayında halk ezgisinin derlendiği geziye Bartok'la birlikte Ahmed Adnan Saygun ve ayrıca
gözlemci olarak Ulvi Cemal Erkin'le Necil Kazım Akses de katıldı. Sekiz gün süren bu çalışma sonunda
Bartok, yurdumuzdan ayrılmadan önce "Halkevi Müdürlüğü"ne bir rapor sundu. Daha sonra da derlenen gereci
çevriyazıp, söz ve ezgi yapısı bakımından incelediği, ayrıca Macar halk ezgileriyle de
karşılaştırmalar yaptığı bilinmekteydi. Bartok'un bu çalışması, derleme
sonrası yapılabilecek incelemelere ilişkin ilk örnek olduğu için de Türk halk musikisi araştırmacılığı
açısından önem taşımaktadır.
Bartok, Macaristan'a döndükten sonra çalışmasını yayınlayamadı.
1940 güzü Amerika'ya göçerken çalışmanın bir ikitini de (kopyasını) yanında götürdü. Böylece
belgeler, Bartok'un ölümünden sonra biri Budapeşte'de korunan aslı, öteki New York'da korunan ikiti olmak üzere
iki yerde ortaya çıktı. Uzun süre elyazması olarak korunan Budapeşte ve New York belgeleri sonunda, Bartok'un
ölümünden otuz bir yıl sonra 1976'da, birbiriyle ilintisiz olarak ve ardarda yayınlandı. Önce New York'da korunan
ikit New York Belgeliğince "Turkish Folk Music From Asia Minor" (1) başlığıyla yayınlandı.
Bu sıralarda Saygun'un Budapeşte belgeleri üstüne çalışmaları da bitmişti ve Budapeşte
Belgeleri de Saygun'un hazırladığı "Bela Bartok's Folk Music Research in Turkey" (2) başlıklı
betikte yayınlandı.
İçerik yönünden aynı olmaları nedeniyle Budapeşte ve New York yayınlarının
aynı yıl ardarda yayınlanması ilk bakışta kötü bir rastlantı olarak görülebilir. Ama bir
karşılaştırma yaptığımızda ikisi arasında görülen farklar aslında bu yayınların
birbirini bütünler bir nitelikte olduğunu gösterir. Göze çarpan ilk fark baskı farkıdır. New York ikitinin
yayınında belgeler basımevi harfleriyle yayınlanırken Budapeşte belgeleri Saygun'un elyazısıyla
aldığı ikitin tıpkı basımı olarak yayınlanmıştır.
Bilindiği kadarıyla Bartok
Macaristan'dan ayrılmadan önce Jenö Deutsch Budapeşte belgelerini ikitlemiş ve sanatçı Amerika'ya göçerken
yanında bu ikiti götürmüştür. Ancak iki yayının kuramsal bölümleri arasındaki farklar Bartok'un Amerika'ya
götürdüğü ikit üzerinde çalıştığını göstermektedir. Sözgelimi New York yayınının
giriş bölümü sonunda Bartok, araştırmaya yardımcı 56ıncı yüzleminde başlıyan
"Characteristics of Certain Performers" (Kimi Seslendiricilerin Özellikleri) başlıklı bölüm Budapeşte
yayınında yoktur.
Budapeşte yayınının önemli yönüyse belgelerin yeraldığı birinci bölümden sonra
Saygun'un hazırladığı ikinci bölümdür. Bu bölümde Saygun'un Türk halk musikisinin kimi özellikleriyle
ilgili açıklamaları, Bartok'un görüşleri ve çevriyazımları üstüne açıklamaları yer almaktadır.
Bunun dışında Saygun'un, çevriyazımları gözden geçirip kimi ekleme ve düzeltmeler de yaptığı
anlaşılmaktadır. New York ve Budapeşte yayınlarındaki çevriyazımlar arasında görülen
farkların nedeni budur. New York yayını belgeleri özgün biçimiyle okuyucuya aktarırken, Budapeşte
yayınında yapılan düzeltme ve değişiklikler çevriyazımları daha güvenilir kılmaktadır.
Budapeşte ve New York yayınlarının
çevriyazımları arasında görülen farklar iki kümede toplanabilir:
I. Başlık Farkları: Budapeşte yayınında,
çevriyazımlarda yer alan kimi ezgiler başlıklı yayınlanırken New York yayınında aynı
ezgilerin başlıksız olarak yayınlandığı ya da bunun tersi görülmektedir. Öte yandan bir
ezginin iki yayında ayrı ayrı başlıklarla anıldığı örneklere de rastlanmaktadır.
Aşağıdaki çizelgede New York yayını için "Bartok TFM", Budapeşte yayını için
"Saygun BBT" kısaltıları kullanılmıştır. Çizelgenin orta sırasındaki sayılar
çevriyazımların çevriyazımların sıra sayısına, yayın kısaltılarının
altına gelen sayılar yayının yüzlem sıra sayısını vermektedir.
BARTOK TFM
SAYGUN BBT
68: Başlık Yok I/3 55: Ağıt
69: Başlık Yok
I/4 57: Ağıt
80: Başlık Yok I/8d 70: Ağıt
81: Başlık Yok I/8e 71: Hacıbey
91: Başlık Yok
I/14 84: Karacaoğlan
95: Başlık Yok I/17a 89: Karabacılı
Ağzı
100: Başlık Yok II/19 95: Karacaoğlan
104: Başlık Yok II/21a
98: Kahya Efendi
106: Başlık Yok II/22 101: Türkmeni
108: Başlık Yok II/23
103: Ahıska Türküsü
124: Uzun Hava XII/37 120: Türkmeni
133: Oyun Havası XIII/43a 131: Başlık Yok
135: Başlık Yok XIII/43c 133:
Halay Havası
136: Oyun Havası XIII/44 135: Başlık Yok
163: Başlık Yok XIX/58 164:
Halay Havası
167: Halay Havası XX/61 167: Başlık Yok
II. Çevriyazım Farkları: Başlıkların
yanısıra ezgilerin çevriyazımında da kimi farklar görülmektedir. Aşağıdaki çizelgede tek
nota farkları yazıyla, yazıyla gösterilemeyen farklar dizekte gösterilmiştir. Öbek sayısındaki
farklar biçim simgeleriyle gösterilmiştir. (AA', AA'A" gibi)
